ექსკურსიები

გელათი

შუა საუკუნეების საქართველოს უმნიშვნელოვანესი ცენტრი, ქართული ხუროთმოძღვრული ანსამბლი - გელათის მონასტერიაგებულია ქ. ქუთაისის ჩრდილოეთ-აღმოსავლეთით 11 კმ-ზე, მდინარე წყალწითელის ხეობაში. დაარსებულია 1106 წელს დავითაღმაშენებლის თაოსნობით. შემოზღუდულია გალავნით. ანსამბლში შედის სხვადასხვადროინდელი (ძირითადად XII-XIII სს.) ნაგებობები. შეტანილია იუნესკოს მსოფლიოკ ულტურული მემკვიდრეობის ძეგლების სიაში.

გელათისსამონასტროკომპლექსიმოიცავს: მთავარ - ღვთისმშობლის მიძინების სახელობის ცენტრალურ-გუმბათოვან ტაძარს, რომლის კედელ-კამარები ერთიანად დაფარულია სხვადასხვა დროის მხატვრობით, XII საუკუნის წმ. გიორგის სახელობის ეკლესიას XVI საუკუნის მოხატულობით, წმ. ნიკოლოზის სახელობის ორსართულიან ეკლესიას, XIII ს. სამრეკლოსა და გელათისაკადემიას.

ქართული სამეცნიერო-პედაგოგიური და კულტურულ-საგანმანათლებლო კერა გელათის აკადემია 1106 წელს დავით აღმაშენებლის ინიციატივითა და ხელშეწყობით გელათის მონასტერთან დაარსდა. დავითმა გელათის აკადემიაში სამოღვაწეოდ სწავლული ქართველები შეკრიბა, რომელთა შორის იყვნენ იოანე პეტრიწი და არსენ იყალთოელი. თანამედროვენი გელათის აკადემიას "აღმოსავლეთის მეორე იერუსალიმად"  და ”მეორე ათენს” უწოდებდნენ. აკადემიის სათავეში ედგა მოძღვართ-მოძღვარი. სასწავლო პროგრამა ძირითადად ტრივიუმის (გეომეტრია - "ქვეყნის საზომლოჲ", "არითმეტიკა" - "რიცხუნი", მუსიკა - "სამოსოჲ") და კვადრიუმის (ფილოსოფია სამი სახის - "საქმეთი, მხედველობითი და განმსიტყუელობითი", რიტორიკა სამი სახის - "თანამზრახველობისა, მეპაექრობისა და დღესასწაულობისა", გრამატიკა და ასტრონომია - "ვარსკვლავთმრიცხველობაჲ") საგანთა შესწავლას ითვალისწინებდა.

XIV საუკუნეში გელათში შეიქმნა მნიშვნელოვანი იურიდიული ძეგლი "გარიგება ჴელმწიფის კარისა" და საისტორიო წყარო "გელათური ქორონიკონი". მთავარი ტაძრის კონქში დაცულია გელათის ცნობილი მოზაიკა (გელათისღვთისმშობლისმოზაიკურიფრესკააიასოფიასღვთისმშობლისანალოგია (დაპირიქით). მარიამისსახედკიდავითაღმაშენებლისმამიდის, მარიამისსახეგამოიყენეს)), დასავლეთ სტოაში - XII საუკუნის ფრესკები, რომლებზეც გამოსახულია საეკლესიო კრება. სამხრეთ ეკვდერში კი დავით ნარინის XIII საუკუნეში შესრულებული ორი პორტრეტი. განსაკუთრებით საყურადღებოა ისტორიულ პირთა პორტრეტები (XVI ს.): ჩრდილოეთ კედელზე გამოსახული არიან იმერეთის სამეფო ოჯახის წევრები. აქვეა დავით აღმაშენებლის ფრესკული გამოსახულებაც.

გელათის მონასტერი სამეფო სახლის საკუთრება და საძვალე იყო, ტერიტორიულად ახლოს მდებარეობდა სამეფოს პოლიტიკურ ცენტრთან - ქუთაისთან, აქ დასაფლავებულია სრულიად საქართველოს თითქმის ყველა მეფე: დავით IV აღმაშენებელი, დემეტრე I, გიორგი III და თამარი (ისტორიკოსების ცნობით). ასევე იმერეთის მეფეები: ბაგრატ III, გიორგი II, გიორგი III, გიორგი VI, ალექსანდრე V, და სოლომონ I.

 

ყველას კარგად მოგეხსენებათ ვიქტორ ასტაფიევის "ციმორების ჭერა საქართველოში". რა წივილ-კივილიც მოყვა ამას და როგორ იყო, ეგ ახლა სხვა თემაა, მაგრამ ასტაფიევს აქვს საკმაოდ ვრცლად აქვს აღწერილი გელათში სტუმრობა და მასპინძლის მონაყოლ ამბავსაც იხსენებს:...Выяснилось: густая, маслянистая копоть на стенах собора была не от сальных и восковых свечей, не от робких лучинок древлян -- копоть осталась от костров завоевателей-монголов. Только копоть, только оскверненные храмы, уничтоженные народы, государства, города, селения, сады, только голые степи, мертвящая пыль да пустыни... ничего более не оставили завоеватели. Ни доброй памяти, ни добрых, разумных дел -- уж такое их назначение во все времена. По дикому своему обычаю, монголы в православных церквах устраивали конюшни. И этот дивный и суровый храм они тоже решили осквернить, загнали в него мохнатых коней, развели костры и стали жрать недожаренную, кровавую конину, обдирая лошадей здесь же, в храме, и пьяные от кровавого разгула, они посваливались раскосыми мордами в вонючее конское дерьмо, еще не зная, что созидатели на земле для вечности строят и храмы вечные. По велению царя Давида, меж кровлями собора была налита прослойка свинца. От жара диких костров свинец расплавился, и горячие потоки металла обрушились карающим дождем на головы завоевателей. Они бежали из Гелати в панике, побросав награбленное имущество, оружие, коней, рабынь, считая, что какой-то всесильный, неведомый им Бог покарал их за нечестивость... Все это тихим голосом переводил мне умеющий незаметно держаться, вовремя прийти на помощь Шалва. Грузины сохраняют собор в том виде, в каком покинул его содрогнувшийся от ужаса враг...

 

ბაგრატი

ბაგრატის ტაძარი ქუთაისში, "უქიმერიონის გორაზე", ბაგრატ III-ის (975-1014) მეფობაში, X-XI საუკუნეების მიჯნაზეა აგებული..

ბაგრატის ტაძარი ტრიკონქის ტიპის ჯვარგუმბათოვანი ნაგებობაა. გუმბათი ოთხ მძლავრ ბურჯს ეყრდნობოდა, ჯვრის შვერილი მკლავები გარედან სწორკუთხა, შიგნით კი (აღმოსავლეთ, სამხრეთ და ჩრდილოეთ მხარეს) - ნახევარწრიული აფსიდებით იყო დასრულებული. შიგნითვე დასავლეთის მკლავს შემოუყვებოდა პატრონიკე - გალერეა, სადაც წირვა-ლოცვისა და დღესასწაულების დროს მეფე-დედოფალი და დიდებულები იდგნენ. საკურთხევლის ორსავ მხარეს სამკვეთლო და სადიაკვნე იყო. მშენებლობის დამთავრებამდე ძეგლს ჩრდილოეთ-დასავლეთიდან სამსართულიანი საცხოვრებელი კოშკი, ხოლო XI საუკუნის I ნახევარში სამხრეთიდან და დასავლეთიდან მდიდრულად მოჩუქურთმებული კარიბჭები მიაშენეს. მდიდარია ტაძრის მორთულობა. ფასადების გასაფორმებლად გამოყენებულია დეკორატიული თაღების სისტემა, რომლებიც ფასადებს ერთმანეთთან აკავშირებდა. უხვადაა მოჩუქურთმებული კარიბჭეები. ნაგებობის ორნამეტს გრაფიკულობა, კარიბჭეთა შემკულობას კი ღრმა, პლასტიკური კვეთა ახასიათებს. კედელ-კამარებსა და იატაკს მოზაიკა ამკობდა (იატაკზე დღესაც მოჩანს მისი ფრაგმენტები). სამხრეთ კარიბჭეში შემორჩენილია ფრესკის კვალი - ღვთისმშობლის გამოსახულება. 1994 წელს ბაგრატის ტაძარი გელათის მონასტერთან ერთად შეტანილ იქნა იუნესკოს მსოფლიო კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლთა სიაში.

 

 

მოწამეთა

მოწამეთას სამონასტრო ანსამბლი იმერეთში, ქუთაისიდანაღმოსავლეთით,ექვსიკილომეტრისდაშორებით,  მდინარეწყალწითეალსთვალწარმტაცხეობაში,გელათის მონასტრის მახლობლად,  სოფელმოწამეთაშიმდებარეობს.იგი აგებულია წმინდა ძმების დავითისა და კონსტანტინეს (მხეიძეების) უკვდავსაყოფად. დავითი და კონსტანტინე არგვეთის ერისთავები იყვნენ, რომლებიც VIII საუკუნეში შემოსეულ არაბთა ლაშქარს მცირე რაზმით თავგანწირულად შეებრძოლნენ, დიდი წინააღმდეგობის გაწევის მიუხედავად,ვერ შეაჩერეს ურიცხვი მტერი და დამარცხდნენ. არაბთა სარდალმა მურვან ყრუმ, შეპყრობილ ერისთავებს ქრისტეს რწმენის უარყოფა მოსთხოვა, რაზეც მტკიცე უარი მიიღო. განრისხებულმა მურვანმა დიდი ტანჯვა მიაყენა ძმებს, მაგრამ მათ საშინელი წამება ვაჟკაცურად აიტანეს და მოწამეთა გვირგვინით შეიმოსნენ. დავითისა და კონსტანტინეს ნეშტი ამ ეკლესიაში ინახება.

 

მოწამეთის მონასტერი ძველი ქართული კულტურის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ძეგლია, საქართველოსძველიისტორიისბრწყინვალემღაღადებელი, თავისწარმტაციხატოვანიბუნებითწარუშლელშთაბეჭდილებასრომტოვებსმნახველზე. გალავნითშემორტყმულიკლდოვან-ტყიანიმთისდავაკებულადგილზეაგაშენებული.აქაურობა განსაკუთრებით ლამაზიაგაზაფხულზე,როცამწვანესამოსშიგაეხვევაირგვლივმდებარემთა-გორები, მაგრამ,მაინც ოდნავპირქუშიიერი დაჰკრავს. სამიმხრივამადგილსმდ. წყალწითელაუვლის.

წყალწითელასხეობა, სადაცმონასტერიმდებარეობს, ერთ-ერთდაწინაურებულმხარესწარმოადგენდადაიგიუდიდესროლსასრულებდასაქართველოსპოლიტიკურ, ეკონომიკურდაკულტურულცხოვრებაში. ამასადასტურებსაღნიშნულიხეობისძეგლები, რომელთაშორისთვალსაჩინოადგილიუჭირავსმოწამეთისხუროთმოძღვრულკომპლექსს.

მოწამეთისშესახებერთ-ერთიადრეულიცნობადაცულიაწმინდანთაცხოვრებაში: ”ადგილსაიმას, რომელსაჰქვიანწყალწითელი, რამეთუიყოადგილიიგიციხე-ქალაქდაერმრავალ”. მართლაცსტრატეგიულითვალსაზრისით”წყალწითელი” უაღრესადმოხერხებულიადგილია. იგიმდინარისმიერშექმნილინახევარკუნძულიადაყოველიმხრიდანციცაბოკლდეებითაადაცული. სწორედამიტომაცესციხესაშუალოსაუკუნეებშიმეტადმნიშვნელოვანსამხედრო – სტრატეგიულპუნქტადგვევლინება.

დიდიქართველიისტორიკოსივახუშტიბაგრატიონიკიმურვანისლაშქრობისამბავსასეგადმოგვცემს: ”შემდგომადგამეფდაძე-სტეფანოზისამისი. ამისმეფობისმეოთხეწელსა... მოვიდამურვანყრუ, დისწულიმაჰმადისასპითაუამრავითა, ვერვინწინაღუგდა, შემუსრასომხეთი, ქართლი, რანიდაყოველიკავკასია, ხოლოსცნარამეფისაეგრისსყოფნა,შავიდაარგუეთსდამუნეწყუნენმენებურნიმთავარნიდავითდაკონსტანტინედამოსწყიდნენსპათამისნიმრავალგზის”.

მტერმამოაოხრაარგვეთისსამთავროდაბუნებრივია, ვერცციხესიმაგრე ”წყალწითელი” გადაურჩადამპყრობელს. წმინდანთაცხოვრებაშივკითხულობთ: ”რამეთუყრუსამურვანსაგამოეღოეოხადადაეწვა”. დიდიწინააღმდეგობაგაუწესარგვეთისმთავრებმა. ”აღიზახავითარცალომმან, დააოტნესდაგანაბნინესიგინიდაურიცხვიმოსრნეს”. მაგრამაღესრულამურვან-ყრუსბრძანებადადავითდაკონსტანტინეშეიპყრეს.

დიდხანსსცემდნენგახელებითდაგამეტებითხოლოისინიიწვნენმდუმარედდაუდტვრინელადღებულობდნენყოველდარტყმას.

ათიდღეაწამესძმები. ათიდღისშემდეგორივეგააშიშვლესდახეზედაჰკიდეს, მძიმეხელკეტებითსცემეს, შემდეგჩამოხსნეს, ქედზელოდებიდააკრესდამდინარეშიგადაყარეს. ხალხმა წყლიდანამოასვენაწამებულნი, წყალწითელასხევშიღრმადჩაჭრილკლდოვანყელსჩაუდგაპროცესია... აქადრეხარებისსახელობისეკლესიაიდგა, ნაეკლესიარშიძველთაძველიაკლდამაიყო, ამაკლდამაშიდაასვენესმოწამენი, ამადგილს ”მოწამეთა”ეწოდა.  XI საუკუნეშიბაგრატ III ააშენადანგრეულიეკლესიადამასშიგადაასვენაწამებულიგმირები. 

როგორისახეუნდაჰქონოდაეკლესიასთავდაპირველად, რასაკვირველია, ძნელისათქმელია, მაგრამეკლესიაშიგნითმცირეფართობისაიქნებოდა. საკურთხეველიმოთავსებულიიყოდაარისჩრდილოეთისმხარეს. ეკლესიასგუმბათიარჰქონდა. მე-19 საუკუნეშიჩატარდასარეკონსტრუქციოსამუშაოები. 1844-45 წლებშილევან, მოსედაფილიპებერეკაშვილებმაშეაკეთესდაგააფართოესმოწამეთისეკლესიაიმერეთისეპისკოპოსისდავითწერეთლისხელმძღვანელობით. სამუშაოებიმთლიანადდასრულდა 1865 წელს. საკურთხეველიგადატიხრულია XIX საუკუნისხისკანკელით, რომელზედაცწარმოდგენილიასიუჟეტებისახარებიდანდაწმინდანთაცხოვრებიდან. საკურთხევლისმარცხენამხარეს, შემაღლებულადგილზეხისორმოჩუქურთმებულლომზე, დევსხისგანდამზადებულილუსკუმი, რომელშიცმოთავსებულიაწმინდანებისნეშტი. ლუსკუმიდამზადებულიავინმესულთანოვიჩისსახსრებით, ქვემოთდატოვებულიაადგილი, რომმორწმუნეებმაჩოქვითგაიარონ. ეკლესიისსამხრეთითორსართულიანისამრეკლო, მასზეწარწერაა: რომაგებულიაიმერეთისმიტროპოლიტისდავითისგანკარგულებით 1845 წელს. იქვეაეკლესიისმსახურთასაცხოვრებლები. დასავლეთითგრძელიმოსაცდელი, აგებულიაძველნაეკლესიარზე, მოსაცდელზე 1960 წელსწინამძღვრისსახლიდაუშენებიათ.

მოწამეთისეკლესიაკვლავმოქმედიგახდა 1954 წელს, რაზედაცმიუთითებსდასავლეთისმოსაცდელშიდაცულიწარწერა. მასშიმოხსენიებულიაქუთათელ-გაენათელიმიტროპოლიტიგაბრიელი, ქუთათელ-გაენათელიეპისკოპოსინაომი (შავიანიძე), მღვდელისულაკაძე, რომელთამეოხებითაღდგენილიიქნაწირვა-ლოცვა. ამდროსგადაასვენესდავითისადაკონსტანტინესნეშტიქუთაისისმუზეუმიდანმათსსამკვიდრებელში – მოწამეთისმონასტერში.